Joep Nicolas en de gebrandschilderde ramen in de Statenzaal van het voormalige Provinciehuis te Maastricht

Een gebrandschilderd raam is het resultaat van nadenken, discussies en creatieve processen. Fondsen worden geworven, de geschikte kunstenaar wordt uitgezocht, het ontwerp uitgedacht en in glas vertaald. Kunsthistorica Annette Jansen-Winkeln ziet in een glas-in-loodraam dan ook een Kulturzeugnis: de ramen zijn immers tastbare getuigen van onze cultuurgeschiedenis en ze verhalen over wat voorgaande generaties bewoog, hoe deze in het leven stonden. In deze blog willen we een stukje Limburgse cultuur belichten, de ramen in de Statenzaal van het voormalige Gouvernementsgebouw in Maastricht van Joep Nicolas (1897-1972). De zes monumentale ramen laten de ontwikkeling van Limburg tot cultuurcentrum en staatskundig complex zien. Het was de befaamde Rijksbouwmeester Gustave Cornelis Bremer (1880-1949) die dit bijzondere Provinciehuis ontwierp. De plaatselijke bevolking reageerde aanvankelijk sceptisch, maar al snel kwam het als ‘een paleis van schone kunsten’ bekend te staan, een visitekaartje voor Limburg, omdat vele plaatselijke kunstenaars er een bijdrage aan hadden geleverd. Het gebouw moest dan ook als optrekje dienen voor de Koningin als zij Limburg bezocht. In de zomer van 1935 werd het Gouvernementsgebouw met veel tam tam geopend, in aanwezigheid van maar liefst vijf ministers. Sinds 1986 is dit gebouw in bezit van de Universiteit Maastricht. Op dit moment is daar de Faculteit der Rechtsgeleerdheid gehuisvest. In deze blog gaat nu de aandacht uit naar Joep Nicolas en zijn gebrandschilderde ramen in de Statenzaal. De ramen werden voor deze gelegenheid door Eric Bleize, niet alleen medewerker bij de Faculty of Arts and Social Sciences, maar ook fotograaf, voor het eerst in kleur gefotografeerd. 

 

Wie was Joep Nicolas? Joep Nicolas was de kleinzoon van Frans Nicolas (1826-1894) die in 1855 de ‘N.V. Atelier Glasschilderkunst Frans Nicolas en Zonen’ oprichtte. Dit glazeniersbedrijf specialiseerde zich in het maken en restaureren van glas in lood ramen. Het voorzag zowel talrijke kerkgebouwen, als ook publieke en private gebouwen van ramen in Nederland. Daarnaast is het werk van Atelier Nicolas terug te vinden in buurlanden België en Duitsland en zelfs van de Verenigde Staten tot in Indonesië.   Joep Nicolas begon in de jaren 1920 in het atelier te werken. Dat hij in de voetsporen van zijn vader en grootvader trad, was allesbehalve vanzelfsprekend. Aanvankelijk wilde hij niets te maken hebben met het familieatelier. Joep begon een opleiding filosofie en kunstgeschiedenis in Fribourg (Zwitserland) en een rechtenopleiding in Amsterdam, maar voltooide geen enkele universitaire studie. In Amsterdam volgde hij met veel plezier tekenlessen aan de Rijkskunstnijverheidsschool en hier vond hij naar eigen zeggen zijn roeping als kunstenaar.
In 1925 werd Nicolas’ deelname aan de Exposition Internationale des Arts Décoratifs et Industriels Modernes in Parijs bekroond met een gouden medaille. Zijn Sint-Maartenraam (nu in de collectie van het Stedelijk Museum Amsterdam) was een vernieuwend, expressionistisch werk en vormde een breuk met de neogotische glas in lood ramen die hij voor Atelier Nicolas maakte. Met Joep Nicolas waaide niet alleen stilistisch gezien een nieuwe wind door het ambacht, maar hij introduceerde ook vernieuwingen in glastechnieken zoals opaline (dun melkglas) en vermurail (een muurmozaïek met gebrandschilderd opalineglas).  In het begin van zijn tijd bij Atelier Nicolas, ervoer Joep Nicolas de productie van Heiligenafbeeldingen naar reeds bestaande voorstellingen zoals miniaturen als beknottend. Alle creativiteit ontbrak. Hiervan getuige de passage in zijn publicatie Wij Glazeniers… waarin hij schreef niet hoog op te lopen met de ramen van zijn grootvader. Nicolas wilde vrij creëren. Hij ging niet in loondienst bij een bedrijf, omdat hij een vrij kunstenaar wilde blijven. Nicolas noemde zichzelf dan ook een glaskunstenaar, altijd op zoek naar nieuwe vindingen en mogelijkheden. Zijn onderdompeling in de katholieke beeldentaal en symboliek bleven hem niettemin gedurende zijn carrière steeds inspireren.  Joep Nicolas kwam samen met Charles Eyck (1897-1983) en Henri Jonas (1878-1944) bekend te staan als exponent van de zogenaamde ‘Limburgse school’, waarbij het katholieke gedachtegoed werd uitgedragen en de neiging bestond om Limburg en de Limburgse geschiedenis op een romantische wijze te verheerlijken. De drie ontwikkelden zich tot veelzijdige kunstenaars: naast glazeniers, waren zij tekenaars en schilders. Tijdens het interbellum kregen zij volop opdrachten om religieuze en openbare gebouwen te verfraaien. 

  

De ramenDe architectuur van het Gouvernementsgebouw is beladen met symbolische betekenissen. Zo symboliseert de 46, 4 meter hoge toren, waarbij Bremer zich door het Palazzo Pubblico van Siena had laten inspireren, de relatie van de jonge, zuidelijke provincie Limburg tot de Nederlandse staat. Joep Nicolas voorzag de Statenzaal van dit gebouw van zes grote ramen. De Statenzaal van het voormalige Gouvernementsgebouw is van bijzondere betekenis - niet alleen voor de geschiedenis van Limburg, maar ook voor die van de Universiteit Maastricht. Het was in deze zaal dat het idee voor de oprichting van een universiteit in Maastricht vorm kreeg: op 28 december 1965 kwam de Stichting Wetenschappelijk Onderwijs Limburg (SWOL) hier voor het eerst bijeen. De SWOL was een politieke lobbygroep die ‘Den Haag’ in 1969 wist te overtuigen om een universiteit in Maastricht te openen (zie: https://www.kec-um.nl/collecties/stichting-wetenschappelijk-onderzoek-limburg-in-1969). 

 OpdrachtgeverDe ramen waren een geschenk van de Provinciale Limburgse Electriciteitsmaatschappij (PLEM). Op het tweede raam bracht Nicolas drie allegorische figuren aan: Licht, Kracht en Warmte met het opschrift: “Dit zestal ramen werd aan het Gouvernement geschonken door de Provinciale op het Limburgsche Electriciteits-Mij.”  Joep Nicolas bepaalde in samenspraak met de directeur van de PLEM, Henri Gelissen, de verhaallijn op de ramen. De ontstaansgeschiedenis van Limburg vatten in zes ramen bleek een hele uitdaging. Nicolas werkte daarom samen met Mgr. Dr. P.J.M. van Gils en de gemeentearchivaris van Roermond om een goed uitgedacht beeldprogramma te brengen. Voor deze grote opdracht kreeg Nicolas f 2000, - inclusief materiaal- en plaatsingskosten. Nicolas vroeg later aan directeur Gelissen om ook de 4% omzetbelasting voor zijn rekening te nemen, wat ook gebeurde. 

 

In het tijdschrift van de PLEM, het Economisch Technisch Tijdschrift, schreef Nicolas een toelichting bij zijn ramen. Bedoeling was om een beeld te geven van ‘het groeien van Limburg als cultuurcentrum en als staatskundig complex’. Een wel zeer toepasselijke entourage dus, deze Statenzaal, bij de eerste vergadering van de SWOL, die naar een universiteit streefde in de hoop het culturele, intellectuele én sociaaleconomische klimaat van Limburg te verbeteren.  

De iconografieNicolas’ behoefte om Limburg en de Limburgse geschiedenis te verheerlijken, is terug te zien in de ramen van de Statenzaal. Op het eerste raam is het historische tafereel van Servatius’ komst in Maastricht te zien, en daaronder de stichting van de kerk van Sint Odiliënberg rond 750. Het tweede raam herdenkt de Maastrichtse bisschoppen en viert het ontstaan van het bisdom Roermond onder jurisdictie van het aartsdiocees Utrecht. Het derde raam toont twee historische taferelen: Willibrordus die Susteren ontvangt van Plectrudis en Ailbertus van Antoing die onder het toeziend oog van drie engelen Rolduc sticht. Ook het vierde raam toont twee historische taferelen: de stichting van Thorn door de heilige Hilsondis in 992 en, daaronder, de stichting van Roermond door een gift van graaf Gerard van Gelder aan zijn moeder Richardis van Wittelsbach, begin dertiende eeuw. Op het vijfde raam is het wapen van Limburg te zien en hoe dat is samengesteld uit diverse stukken hertogdommen, graafschappen en heerlijkheden, waarbij Nicolas nog de wapens van Maastricht en Thorn toevoegde. Verder staan op dit raam drie wapens, die de historische oorzaak van de wording tot Nederlandse provincie aanduiden, namelijk het wapen van de 15 gewesten van 1567, het Franse keizerlijke wapen en het wapen van koning Willem I, die weer de 17 gewesten onder zijn gezag verenigde. Daar weer onder maakte Nicolas een groot wapen van het huidige koninkrijk Nederland, waaraan hij de blazoenen had toegevoegd van de zeven gouverneurs die Limburg tot dan had gekend. Op het zesde raam, tenslotte, staat Norbertus en daarnaast Waleran van Valkenburg als kruisridders voor Jeruzalem; daaronder maakte Nicolas een historisch tafereel over het vredestraktaat van Venlo, waarbij Gelder overging in de macht van Karel V.  

 

 Met de ramen die Nicolas maakte voor de Statenzaal werd zijn jarenlange bijdrage aan de glazenierskunst erkend. In juli 1935 bij de inhuldiging van het gouvernementsgebouw te Maastricht werd hij benoemd tot Ridder in de Orde van Oranje-Nassau vanwege zijn ‘groote liefde voor zijn gewest’ en zijn ‘groote kunstzin’, waarmee hij deze ramen had gemaakt. Zo werd de glazenier in het zonnetje gezet.   Archivalia  SHCL EAN_0879   Stichting Wetenschappelijk Onderwijs Limburg (SWOL) te Maastricht, 1965-1974 (1989). SHCL EAN_0987   NV Glasschilderkunst F. Nicolas en zonen, sedert 1940 Max Weiss te Roermond, 1881-1972 (1988). SHCL EAN_1117   Provinciale Limburgse Electriciteitsmaatschappij (PLEM), voorheen Stroomverkoopmaatschappij (SVM), kantoor Maastricht. Literatuur  Dickhaut, M. (2019). Arcadië voorbij. Het Limburgse Kunstdebat in de Wederopbouwperiode (1945-1965). Nijmegen: Vantilt. Nicolas White, C. (1979). Joep Nicolas. Leven en Werk. Venlo: Uitgeverij van Spijk.  Nicolas, J. (1935). Toelichting bij de gebrandschilderde ramen in de statenzaal van het nieuwe gouvernementsgebouw te Maastricht. Economisch Technisch Tijdschrift. Maandblad voor electriciteitshuishoudkunde, economie en electrotechniek, 15(5), pp. 130-132. Nicolas, J. (1938). Wij Glazeniers... Utrecht: Het Spectrum. Joep Nicolas Geridderd (1935, 2 juli). Overijsselsch Dagblad, p.5.  Glasmalerei-ev.net www.kec-um.nl/collecties/stichting-wetenschappelijk-onderzoek-limburg-i…;Bronvermelding afbeeldingen Fotograaf Eric Bleize, Ramen Statenzaal in het voormalig Gouvernementsgebouw te Maastricht Gemeentearchief Roermond – Fotocollectie 30H10. Joep Nicolas werkende aan de gebrandschilderde ramen in het nieuwe gebouw van de Limburgsche stroomverkoop Mij te Maastricht door Mathieu Koch Historisch Centrum Limburg / F. Lahaye - Fotocollectie GAM [20879] 

    Historisch Centrum Limburg / F. Lahaye - Fotocollectie GAM [20880]

    Gemeentearchief Roermond – 4072 NV Glasschilderkunst F. Nicolas en zonen, sedert 1940 Max Weiss te Roermond (inv. nr. 1730)